Leksikon: Opravili!

ekspres-lonac

Magična posuda za kuhanje pod tlakom, još jedan od alkemičarskih rekvizita koji se čuvaju na visokoj polici i vade relativno rijetko, ali s valjanim razlogom. Smatra se, a to ima i dosta dobro potkrijepljeno znanstveno uporište, da ekspres-lonac skraćuje vrijeme kuhanja, štedi energiju, a hrana kuhana u njemu ima bolji okus, kao i da je zdravija. Zbog toga se samo jela kojima se, zbog statusa ili prigodnog trenutka, pridaje posebna pažnja kuhaju u ekspres-loncu.

Ovu spravu je 1679. smislio francuski fizičar Denis Papen, a prvi ju je 1864. od čeličnog lijeva serijski počeo proizvoditi Georg Gutbrod iz Stuttgarta. Njena funkcija temelji se na jednostavnom termodinamičkom principu da se pri konstantnom volumenu unošenjem topline u sustav povećava tlak. Zbog povećanog tlaka vrelište vode, a time i temperatura kuhanja, u loncu se povisuje, što rezultira bržim kuhanjem, a tako i navodno boljim očuvanjem svojstava hrane. Iz sigurnosnih razloga, ekspres-lonac ima ventil koji sprečava povećanje topline i tlaka u nedogled, što bi kad-tad dovelo do eksplozije, a to nije poželjna pojava u kuhinjama. Zato pri dostizanju optimalnih uvjeta kuhanja (tlak 70-80 kPa i temperatura 110-120°C) dotični ventil počinje otpuštati suvišak superpregrijane vodene pare i tako održava tlak i temperaturu konstantnima. To proizvodi milozvučno pištanje koje nas informira da je sve baš onako kako treba biti. Unos topline u lonac čim pištanje započne treba smanjiti na minimum (smanjiti plamen na plinskom šporetu ili pomaknuti lonac u kraj kod korištenja šporeta na drva). Prejako pištanje nam govori da je loncu pretoplo. Uvjeti povišenog tlaka i temperature skraćuju vrijeme kuhanja za oko 70%. Ekspres-lonci se proizvode od rosfraja ili aluminija. Potrebno ih je odgovorno održavati, što podrazumijeva redovito čišćenje ventila čačkalicom, pranje nježnim sredstvima (poput mlake posvećene kišnice) i uredno skidanje i odlaganje gumene brtve poklopca nakon korištenja. Uskladišten ekspres-lonac s poda se promatra sa strahopoštovanjem. Teoretski, ovaj lonac može se koristiti za kuhanje svega, ali se u praksi najčešće upreže za sarmice, punjene paprike, grah, kukuruz, lučenje i govedinu.

Najpoznatiju verziju ekspres-lonca na ovim područjima proizvodila je tvornica oružja “Pretis” iz Vogošće, što je dovelo do eponima pretis-lonac (moguće zbog pretiska). Njihov lonac bio je načinjen od aluminija, vrlo jednostavnog, ali efikasnog dizajna s predimenzioniranom crnom ručkom koja je služila kao poluga za brtvljenje, a omogućavao je privođenje procesa kuhanja kraju jednostavnim podbadanjem vilice vulgaris pod ventil, što bi ga onda držalo konstantno rasterećenim i time omogućavalo slobodan izlazak pare u okolinu (smanjivanje tlaka + hlađenje).

Zbog svima razumljivog principa rada, ali ipak uz dozu mistike (jer se u ekspres-lonac malčice teže viri), bivanje u njegovoj blizini dok je na šporetu uvijek je izazivalo nelagodu zbog latentnog straha od eksplozije. Stoga se pištanje ventila kroz cijelo vrijeme kuhanja osluškivalo s najvećim zanimanjem i strepnjom. Napose, zbog zamašćenog ventila zbilja se (ali rijetko) znalo događati da 15 l punjene paprike završi na zidovima i stropu.

Samo jedan komentar na ekspres-lonac

Aj ti reci...