Leksikon: Opravili!

ekspres‐lonac

Magična posuda za kuhanje pod tlakom, još jedan od alkemičarskih rekvizita koji se čuvaju na visokoj polici i vade relativno rijetko, ali s valjanim razlogom. Smatra se, a to ima i dosta dobro potkrijepljeno znanstveno uporište, da ekspres‐lonac skraćuje vrijeme kuhanja, štedi energiju, a hrana kuhana u njemu ima bolji okus, kao i da je zdravija. Zbog toga se samo jela kojima se, zbog statusa ili prigodnog trenutka, pridaje posebna pažnja kuhaju u ekspres‐loncu.

Ovu spravu je 1679. smislio francuski fizičar Denis Papen, a prvi ju je 1864. od čeličnog lijeva serijski počeo proizvoditi Georg Gutbrod iz Stuttgarta. Njena funkcija temelji se na jednostavnom termodinamičkom principu da se pri konstantnom volumenu unošenjem topline u sustav povećava tlak. Zbog povećanog tlaka vrelište vode, a time i temperatura kuhanja, u loncu se povisuje, što rezultira bržim kuhanjem, a tako i navodno boljim očuvanjem svojstava hrane. Iz sigurnosnih razloga, ekspres‐lonac ima ventil koji sprečava povećanje topline i tlaka u nedogled, što bi kad‐tad dovelo do eksplozije, a to nije poželjna pojava u kuhinjama. Zato pri dostizanju optimalnih uvjeta kuhanja (tlak 70–80 kPa i temperatura 110–120°C) dotični ventil počinje otpuštati suvišak superpregrijane vodene pare i tako održava tlak i temperaturu konstantnima. To proizvodi milozvučno pištanje koje nas informira da je sve baš onako kako treba biti. Unos topline u lonac čim pištanje započne treba smanjiti na minimum (smanjiti plamen na plinskom šporetu ili pomaknuti lonac u kraj kod korištenja šporeta na drva). Prejako pištanje nam govori da je loncu pretoplo. Uvjeti povišenog tlaka i temperature skraćuju vrijeme kuhanja za oko 70%. Ekspres‐lonci se proizvode od rosfraja ili aluminija. Potrebno ih je odgovorno održavati, što podrazumijeva redovito čišćenje ventila čačkalicom, pranje nježnim sredstvima (poput mlake posvećene kišnice) i uredno skidanje i odlaganje gumene brtve poklopca nakon korištenja. Uskladišten ekspres‐lonac s poda se promatra sa strahopoštovanjem. Teoretski, ovaj lonac može se koristiti za kuhanje svega, ali se u praksi najčešće upreže za sarmice, punjene paprike, grah, kukuruz, lučenje i govedinu.

Najpoznatiju verziju ekspres‐lonca na ovim područjima proizvodila je tvornica oružja “Pretis” iz Vogošće, što je dovelo do eponima pretis‐lonac (moguće zbog pretiska). Njihov lonac bio je načinjen od aluminija, vrlo jednostavnog, ali efikasnog dizajna s predimenzioniranom crnom ručkom koja je služila kao poluga za brtvljenje, a omogućavao je privođenje procesa kuhanja kraju jednostavnim podbadanjem vilice vulgaris pod ventil, što bi ga onda držalo konstantno rasterećenim i time omogućavalo slobodan izlazak pare u okolinu (smanjivanje tlaka + hlađenje).

Zbog svima razumljivog principa rada, ali ipak uz dozu mistike (jer se u ekspres‐lonac malčice teže viri), bivanje u njegovoj blizini dok je na šporetu uvijek je izazivalo nelagodu zbog latentnog straha od eksplozije. Stoga se pištanje ventila kroz cijelo vrijeme kuhanja osluškivalo s najvećim zanimanjem i strepnjom. Napose, zbog zamašćenog ventila zbilja se (ali rijetko) znalo događati da 15 l punjene paprike završi na zidovima i stropu.

Samo jedan komentar na ekspres‐lonac

Kad ono...